Reizen in een cirkel van 360 graden
Stel je voor dat je een ronde zaal binnenstapt. Je loopt een trap op en komt op een platform terecht. Zodra je omhoog kijkt, word je omringd door een stad, een berglandschap of een woeste zee. Je weet dat je binnen staat, maar alles voelt alsof je er middenin bent. Dat is de kracht van het panorama, een schilderkunstige uitvinding die mensen al meer dan tweehonderd jaar weet te verbazen.
Een nieuwe uitvinding
Het panorama ontstond aan het eind van de achttiende eeuw. De Schotse schilder Robert Barker bedacht in 1787 een manier om één groot schilderij zó rond een kijker te plaatsen dat je het gevoel kreeg overal tegelijk naar te kijken. Twee jaar later liet hij het idee officieel vastleggen. Het woord panorama komt uit het Grieks en betekent letterlijk “alles zien”. Speciaal voor deze schilderijen werden rotondes gebouwd met een centrale trap en een dakraam. Het licht viel gelijkmatig van boven naar binnen, waardoor de illusie compleet werd.
De aantrekkingskracht van een totaalbeeld
In de negentiende eeuw beleefde het panorama zijn hoogtepunt. Reizen was in die tijd kostbaar en langzaam. Veel mensen kwamen nooit buiten hun eigen stad of regio. Een panorama bood de kans om het strand van Dover, de piramides van Egypte of een beroemde veldslag van dichtbij te ervaren. Het publiek raakte overweldigd door de omvang, de kleuren en de illusie van diepte. Voorwerpen zoals zand, stenen of houten hekken werden vóór het doek geplaatst om de overgang te verbergen. Samen met het schilderij vormde dit één overtuigend geheel.
De kunst van het maken
Een panorama vervaardigen was een gigantische onderneming. Doeken van tientallen meters werden aan elkaar genaaid tot een cirkel die vaak meer dan honderd meter in omtrek was. Vervolgens gingen teams van schilders aan de slag. De meester legde de belangrijke details vast, zoals gezichten, gebouwen of het spel van licht en schaduw, terwijl assistenten de lucht, bomen of uniformen schilderden. Vaak gebruikten de kunstenaars rasters om de juiste verhoudingen te behouden. Het resultaat was een schildering die je niet in één oogopslag kon overzien, maar die je langzaam moest “aflezen” door rond te draaien.
Populariteit en verval
Decennialang waren panorama’s een geliefde vorm van amusement. Steden als Londen, Parijs, Berlijn en Wenen hadden hun eigen panorama-gebouwen die dagelijks duizenden bezoekers trokken. Toch begon het succes rond 1850 af te nemen. Fotografie bood een realistischer beeld, diorama’s en later film namen de rol van spektakel over, en het onderhoud van de grote doeken was kostbaar. Rond 1900 golden panorama’s voor velen als ouderwets en verdwenen veel rotondes uit het stadsbeeld. Alleen werken met een bijzondere betekenis, vaak religieus of nationaal, werden bewaard.
Beroemde namen en meesterwerken
De geschiedenis van het panorama kent verschillende grote namen. Robert Barker geldt als de uitvinder. In Duitsland maakte Anton von Werner indrukwekkende panorama’s van veldslagen. In Nederland creëerde Hendrik Willem Mesdag in 1881 zijn beroemde Panorama Mesdag in Den Haag, samen met zijn vrouw Sientje en enkele collega’s. In de twintigste eeuw vervaardigde Werner Tübke in de DDR een enorm panorama over de Boerenoorlog. En in onze tijd is het de kunstenaar Yadegar Asisi die het medium opnieuw leven inblies met moderne panorama’s in Leipzig, Dresden en Berlijn.
Panorama Mesdag in Den Haag
Een van de meest bijzondere panorama’s die nog bestaan is het Panorama Mesdag in Den Haag. Het toont Scheveningen zoals het er rond 1881 uitzag: de zee, het dorp en de duinen. Het doek is bijna vijftien meter hoog en ruim honderd meter in omtrek. Mesdag werkte met een raster en zette de contouren uit, waarna hij en zijn team dagelijks vele vierkante meters beschilderden. Dankzij een kunstmatig aangelegd zandduin en slim gebruik van bovenlicht is de illusie nog steeds overtuigend. Het panorama werd geopend in augustus 1881, en ondanks financiële tegenslagen wist Mesdag het zelf te behouden. Vandaag is het een van de weinige panorama’s ter wereld die nog altijd op de oorspronkelijke plek te bewonderen zijn.
Duitse panorama’s
Duitsland kent zowel oude als moderne panorama’s. In Altötting in Beieren staat het religieuze Jerusalem Panorama, gemaakt door Gebhard Fugel rond 1903. In Thüringen is het Panorama-Museum van Bad Frankenhausen met het enorme Boerenoorlogpanorama van Werner Tübke, dat maar liefst 123 meter lang is. In Leipzig en Dresden kun je de Panometer bezoeken, voormalige gasopslagen waar Yadegar Asisi hedendaagse panorama’s toont, variërend van het oude Rome tot Dresden in 1945. En in Berlijn maakt het Pergamonmuseum indruk met een panorama dat de antieke stad Pergamon tot leven wekt.
Andere Europese hoogtepunten
Ook buiten Duitsland bleven enkele panorama’s bewaard. In Zwitserland zijn dat het Bourbaki Panorama in Luzern en het Thun Panorama, het oudste nog bestaande panorama ter wereld. In Oostenrijk kun je in Innsbruck het Tirol Panorama bekijken, dat de slag bij Bergisel uitbeeldt. Polen bewaart trots het Panorama Racławicka in Wrocław, en in Hongarije vind je het Feszty Panorama in Ópusztaszer. Rusland heeft moderne voorbeelden, zoals het Borodino Panorama in Moskou en het Stalingrad Panorama in Volgograd.
Van bloei tot herontdekking
De geschiedenis van het panorama laat een duidelijke curve zien. Het medium werd uitgevonden in de achttiende eeuw, kende een bloei in de negentiende, raakte in de twintigste eeuw grotendeels in vergetelheid en werd vanaf de eenentwintigste eeuw opnieuw ontdekt. De moderne panorama’s van Asisi laten zien dat de behoefte om volledig ondergedompeld te worden in beeld nooit verdwenen is.
Slot
Het panorama is meer dan een schilderij. Het is een optisch theater dat je midden in een andere werkelijkheid plaatst. Waar fotografie en film de rol van vermaak overnamen, bleven enkele panorama’s bewaard als kunst en erfgoed. Vandaag kun je nog steeds de magie ervaren, of je nu in Den Haag staat bij het Panorama Mesdag, in Luzern voor het Bourbaki Panorama, of in Leipzig in een van Asisi’s Panometers. Zo leeft een uitvinding uit 1787 voort in de 21e eeuw.
Naar alle vakantiewoningen in Duitsland →
Anderen lazen ook
• Tien mooiste grotten in Duitsland →
• Willkommen →